Grondwet uit verdomhoekje; staatsgeheim of staatsgevaarlijk?
Author: 
De tijd lijkt rijp voor een herziening van de Grondwet. In deze bijdrage schets ik de aanleiding voor deze herziening. Zonder reële aanleiding is elke beoogde verandering immers verspilde energie.
Grondwet uit het verdomhoekje
De huidige Grondwet regelt met name de positie van onze instituties. Zij krijgen om de vier jaar ons vertrouwen via verkiezingen. De Grondwet regelt daarnaast enkele sociale grondrechten die de burger moeten beschermen tegen deze instituties. Sinds 1848 is er niet veel aan deze filosofie veranderd, wel aan de betekenis ervan. De aandacht voor de Grondwet als basis en waarborg voor het statelijk handelen is verschoven naar politieke partijen. Thorbecke, de belangrijkste grondlegger en schrijver van de huidige Grondwet, heeft zich altijd verzet tegen de (latere) komst van politieke partijen omdat ze tussen burger en gekozenen zouden staan. Hij heeft met het verschrompelen van de zuilen naar old boys networks gelijk gekregen. Steeds meer mensen voelen zich niet meer politiek vertegenwoordigd. De een roept daarom om explicitering van Nederlandse waarden, anderen willen rechtstreeks gekozen bestuurders, een scherpe scheiding tussen kerk en staat (incl. art. 1) of eisen aan het Nederlanderschap. Al deze gekleurde oproepen gaan over hetzelfde: een veel duidelijker contract tussen individu(en) en instituties. Het betekent minimaal dat de
Grondwet uit het verdomhoekje moet.
Staatscommissie Grondwet; een staatsgeheim?
Het huidige kabinet kan doof worden genoemd, maar is niet blind. Er is een staatscommissie Grondwet aan het werk gezet met een evenwel beperkte politieke opdracht. De commissie mag adviseren over de toegankelijkheid van de Grondwet voor de burger en de verhouding tussen de grondrechten en de uit internationale verdragen voortvloeiende rechten. De commissie lijkt vanwege haar grote onbekendheid een staatsgeheim, maar is het niet. De hoogleraren op het gebied van Staatsrecht hebben de commissie al weten te vinden en op eigen initiatief gevoed met ‘Brieven aan de Staatscommissie Grondwet’. Het boekje is een willekeurige bundeling van wetenschappelijke opinies en mist daardoor zijn doel, zoals helaas wel vaker gebeurt met wetenschappelijke aanbevelingen.
Burgerbeweging; staatsgevaarlijk?
Buiten de commissie en wetenschap is er sprake van een heuse burgerbeweging. Met name voor een beter privacybescherming en vrije toegang tot kennis en informatie wordt volop aandacht gevraagd. De beweging bestaat vooralsnog uit diverse losse initiatieven, zoals het Platform Bescherming Burgerrechten, Bits of Freedom en Dotindividual.nl. Er is zelfs een website waarop iedereen kan meeschrijven aan een nieuwe Grondwet. Ook de folderactie van Het Nieuwe Rijk met een oproep om het burgerservicenummer te laten tatoeëren was een burgerinitiatief. Hun boodschap: de staat zelf wordt staatsgevaarlijk.
Instituties zitten niet meer op één hiërarchische lijn
Ook binnen en tussen instituties wordt steeds vaker gesproken over het beter waarborgen van burgerrechten. Publieke en private organisaties zijn zich op grote afstand van ministeries aan het herorganiseren in ketens om digitalisering en ontbureaucratisering van dienstverlening mogelijk te maken. Dat roept ook ethische vragen op die zelden afdoende worden beantwoord. Maar ook de gemeenten roeren zich. Zij willen een andere verhouding met de Rijksoverheid hetgeen grondwettelijke aanpassingen vereist. Het is overduidelijk dat onze instituties niet meer op één hiërarchische lijn zitten.
De aanleiding voor een herziening van de Grondwet is dus meervoudig en daarmee breekt een politiek momentum aan dat ongekend is, mits er gelijkgestemde energie ontstaat. Die energie ontstaat alleen als bovengenoemde stromen worden verbonden. Dat vraagt om een politiek die de herziening van de Grondwet als kans ziet en niet als staatsgeheim of als staatsgevaarlijk.
Anja van der Aa is initiatiefneemster van het Platform ‘Ketens & Netwerken’ (http://www.ketens-netwerken.nl)
Gerelateerde berichten:
Posted in 
Tags: 13 Reacties to “Grondwet uit verdomhoekje; staatsgeheim of staatsgevaarlijk?”
Loading ...
Ik realiseer me dat er nog twee aanleidingen/aandachtspunten zijn voor grondwetswijzigingen:
- een expliciete erkenning van de internationale rechtsorde
- het opnemen van dierenrechten
Het is overduidelijk dat we besluitvorming niet meer blind kunnen toevertrouwen aan politici.
EEN DOORBRAAK BEGINT MET EEN VISIOEN
.
In vicieuze cirkel- en/of structurele impasse-situaties zie ik het als de ware kunst van (persoonlijk) leiderschap om veranderingen tegelijk in zowel fysieke reacties als in meningen en opinies op gang te brengen, en om de wisselwerking hiertussen positief te benutten. Of anders gezegd: het is als het ware de kunst om een ‘vernieuwende positieve vicieuze cirkel’ op gang te brengen en verankerd te krijgen. Om uit een structurele impasse-situatie te geraken hanteer ik daarom graag het adagium: “bezint, terwijl ge begint”.
.
Dit adagium moet uiteraard niet opportunistisch worden uitgelegd als: “spring onvoorbereid in het diepe”. Het geheim zit hem erin dat het alleen werkt als er in de context van concrete impasse-situaties een kern van evenwichtig (persoonlijk) leiderschap is, dat er vanuit een inspirerend ‘visioen’ in slaagt een voldoende overtuigend en krachtig ‘startmotor-initiatief’ te nemen, waardoor het vernieuwingsproces kan ‘aanslaan’. Dan heb ik het nog niet over verankeren. Dat komt weliswaar snel, maar toch iets later aan de orde.
.
Het begrip ‘visioen’ moet hierbij niet worden verward met het begrip ‘visie’. Een visie is in begrijpelijke (conventionele) taal mentaal overdraagbaar. Een visioen daarentegen is een positief ‘droombeeld’ dat daaraan vooraf gaat (lees: dat aan het conventionele ‘voorbij’ gaat) en kan alleen in de actie en interactie met mensen die daar gevoelig voor zijn, tot leven komen en realiteit worden.
Het ontstaan van een visioen vanwaaruit een impasse-situatie kan worden doorbroken, gaat samen met een paradigmasprong en meestal een ‘aha-beleving’. Dat kan bij één persoon zijn of bij een klein groepje.
.
Van daaruit kan een startmotor-initiatief worden genomen, waarbij mensen met de juiste antennes kunnen worden betrokken onder het motto: “bezint, terwijl ge begint”. Als het startmotor-initiatief ‘aanslaat’ (lees: onverwachte successen brengt) kan van daaruit een olievlekwerking op gang komen.
Na verloop van tijd zijn er dan voldoende mensen die elkaar op een nieuwe manier begrijpen en ook een nieuwe taal spreken. Als goede verstaanders hebben zij genoeg aan halve woorden, waar vele buitenstaanders nog maar weinig van begrijpen. Voor hun nieuwe succes zal dan ook voldoende belangstelling komen bij de mainstream van volgers die de boot uiteindelijk niet willen missen. Met notoire dwarsliggers moet in zo’n proces uiteraard wel worden afgerekend.
.
Zonder het visioen van een geïnspireerde kern van (persoonlijk) leiderschap komt er geen doorbraak en blijft het proces steken in oeverloos ‘praten over’ en/of ‘jump-to-conlusion-achtige’ praktijk-initiatieven. Op steeds meer terreinen in de samenleving is hiervan in snel toenemende mate sprake.
Lex, ik deel overigens wel jouw mening dat elke oplossing begint met een actie. Want acties of daden leiden tot fysieke reacties. Meningen en opinies leiden slechts tot veel andere meningen en opinies. Heel gezond voor de geest of erg leuk als tijdverdrijf, maar het heeft nog nooit voor een oplossing gezorgd. Anja
Hallo Lex,
.
Het op gang brengen van ‘een proces van wezenlijke maatschappelijke vernieuwing’ kan zeer wel zonder een grondwetswijziging of een politieke partij. Dat is mij de afgelopen tien jaar heel duidelijk geworden. Diezelfde evaring heeft mij echter ook geleerd dat je bepaalde dingen wel (beter) moet verankeren of waarborgen.
.
Ik hanteer onderstaande definitie van leiderschap:
.
Initiatief en verantwoordelijkheid nemen om een verandering op gang en verankerd te krijgen, waaronder het geven van richting en ruimte, het creëren van duidelijkheid in diffuse situaties en relaties alsmede het helder en beeldend communiceren van de noodzaak en consequenties van beoogde veranderingen.
.
Met de aandacht die ik vraag voor de grondwet werk ik vooral aan verankering en waarborgen. Vroeger zorgden instituties en regels daarvoor en de basis hiervoor is gelegd in de Grondwet. Van die instituties en regeltjes hebben we nu vooral last van. Het moet volgens mij veel meer gaan om burgerrechten en basisvoorzieningen die zorgen voor duidelijkheid en zekerheid.
.
Groetjes, Anja
Hallo Anja,
.
In de discussie over de onvermijdelijkheid van een zero-tolerance-beleid verwijs ik naar wat jij zegt over het wijzigen van de grondwet. Letterlijk heb ik in die discussie gezegd (zie weblink):
.
“Als ik Anja van der Aa goed begrijp, zegt zij dat er zonder een grondwetwijziging hoe dan ook geen proces van wezenlijke maatschappelijke vernieuwing op gang kan komen. Zij spreekt bovendien ‘hoopvol’ over een grondwetwijziging alsof deze ook de ‘major constraint’ in het maatschappelijke vernieuwingsproces is, die wij – zoals wij het van de natuurkundige en managementfilosoof Eli Goldratt hebben geleerd – kunnen en moeten ‘koesteren’.
Als ik haar goed begrijp en als zij daarin gelijk heeft, dan is het wijzigen van de grondwet de manier om de zaak in beweging te krijgen en de vicieuze cirkel te doorbreken”.
.
Mijn vraag aan jou is of bovenstaande beweringen in jouw ogen correct zijn. Als dit het geval is en jij gelijk hebt, dan moet ik mijn opvatting dat leiderschap de major constraint in het maatschappelijke veranderingsproces is, aanscherpen in de zin van toespitsen op het leiderschap in het proces van het wijzigen van de grondwet, of misschien wel helemaal loslaten.
.
Weblink naar discussie over zero-tolerance-beleid
http://www.pluspost.nl/is-een-zero-tolerance-beleid-gewenst/26788%20#comment-4320
Ik ben vrij hoopvol. Deze staatscommissie gaat in oktober 2010 naar buiten treden met de aanbevelingen. En dat gaat zonder meer leiden tot media-aandacht. Nou is mijn persoonlijke ervaring dat concrete aanbevelingen van een politiek ingestelde commissie bijna altijd worden overgenomen. Probleem bij deze commissie is wel dat ze inderdaad erg los staat van het parlement, erg weinig speelruimte heeft meegekregen en op het eind van een regeerperiode verslag mag doen. Dus de aanbevelingen gaan tegenvallen. Maar buiten de commissie gebeurt er steeds meer. Individuele kamerleden zijn zich in het onderwerp ‘burgerrechten’ aan het verdiepen, er komen diverse rechtszaken aan die duidelijkheid eisen over bepaalde grondrechten en de ethische dialoog vindt al via digitale platforms plaats. De Grondwet zou zo weleens een hot item in de verkiezingsstrijd kunnen worden eind 2010/begin 2011. Eerlijk gezegd werk ik daar naartoe.
@Hendrik/ Anja
Dank! Niet eerder gezien deze lijst waarvoor dank, niemand kent ze denk ik in Nederland behalve wat journalisten en polder politici. Ze vertegenwoordigen ook niemand. Ik wordt nu (te laat, waarvoor excuus en slordig van mij) pas echt wakker. Anja gaan we hier nog even induiken? Hoe komt zo’n commisiie eigenlijk tot stand, dit kan toch nooit tot iets leiden, als het wordt losgekoppeld van het parlement? De wetgevers moeten daar toch ZELF iets aan doen?
@Grimbert
De link was er niet voor niets:
* Wilhelmina Thomassen Voorzitter , Hoge Raad
* Roel de Lange Vice-voorzitter, Hoogleraar Staatsrecht
* Leonard Besselink Lid, Hoogleraar Staatsrecht
* Monica Claes Lid, Hoogleraar Europees en vergelijkend Constitutioneel Recht
* Janneke Gerards Lid, Hoogleraar Staats- en Bestuursrecht
* Lillian Gonçalves Lid , Staatsraad, voormalig vice-voorzitter OPTA, oud-voorzitter Amnesty International Nederland en International Executive Committee Amnesty International
* Tijn Kortmann Lid, Hoogleraar Staats- en Bestuursrecht en Algemene Staatsleer
* Barbara Oomen Lid, docent en onderzoeker, lid Commissie Mensenrechten Adviesraad voor Internationale Vraagstukken
* Margriet Overkleeft Lid, Hoogleraar Staats- en Bestuursrecht
* Jurn de Vries Lid, theoloog, oud Eerste Kamerlid, oud hoofdredacteur Nederlands Dagblad, oud-lid Staatscommissie Biesheuvel en Commissie-de Koning
.
Ik zie een aantal benoemingen waar de politieke achtergrond wat duidelijker is, maar een scholier zie ik er niet tussenstaan. Tja, deze mensen zitten niet snel bij Pauw en Witteman, op Lilian Gonçalves na dan: http://tinyurl.com/y9qtcfa
Die was daar vanwege het proces over de Surinaamse Decembermoorden, waarbij ook haar echtgenoot is omgebracht, waarna ze haar advocatenpraktijk in Nederland heeft voortgezet bij Loeff en Trenité Van Doorne.
.
Ik ben geen jurist, maar de leeftijd van veel van deze leden inschattend vanaf hun foto’s bij de profielen en CV’s zal het gros van de juristen in Nederland wel van hen gehoord hebben.
@ Hendrik
Het coalitie accoord is dus LINKS. Eerlijk gezegd weet ik niet wat de achtergrond is van de commissieleden, maar er staat volgens mij zelfs een scholier bij. Ik weet nu dat zij zich inlaten met een opdracht waarbij ze slechts mogen adviseren over de toegankelijkheid van de grondwet, alsof er geen ingrijpende wijzigingen nodig zijn. Wie heeft ooit gehoord van de commmissieleden, welk draagvlak hebben ze, de schaamlap van een opperrechter met weer een aardige bijbaan ten spijt. Het geheel doet toch wel erg amateuristisch aan, een leuk burger clubje niet teveel zwaarte meegeven, dan kan iedereen (ook RECHTS) in Den Haag zijn gang blijven gaan. Ergerlijk, dit nutteloze tijdsverdrijf. Anja heeft gelijk er moet een urgency gevoel komen en dat mist nu totaal en het is van dit kabinet, dat nog hooguit een derde van Nederland vertegenwoordigd, ook niet meer te verwachten
@Grimbert,
Het Besluit van Beatrix meldt dat dit voortkomt uit het Coalitieakkoord. Pechtold’s idee was dit dus zeker niet.
Waarom vind je overigens iemand die rechter is geweest bij het EHRM en nu Raadsheer is bij de Hoge Raad een amateur?
Ik noem maar even de achtergrond van de voorzitter. Als ik zo de leden bekijk is het juist eerder het tegenovergestelde een gezelschap vol met professionals: http://www.staatscommissiegrondwet.nl/leden
Die commissie is een half jaar geleden ingesteld door Guusje ter Horst. Ik vind dat er noch bij LINKS noch bij RECHTS voldoende urgentiegevoel is, maar dat gaat er binnen twee jaar zeker komen. Zodra we inzien dat de financiele crisis (te beperkt), waardencrisis (te vaag) of leiderschapscrisis (te persoonsgebonden) een ware institutionele crisis is.
[...] Dit blogartikel was vermeld op Twitter door Sergio Felter en Pluspost redactie, Jolan Smeets. Jolan Smeets heeft gezegd: RT @sergiofelter: RT @pluspost Grondwet uit verdomhoekje; staatsgeheim of staatsgevaarlijk?: Tijd voor herziening? http://bit.ly/8CqpQT [...]
Ha Anja
Deze staatscommissie lijkt meer op een padvindersclub gesponsord door LINKS. Als je weet hoe serieus bv de Amerikanen hun constitutie nemen dan is het schrijnend dat we deze amateurs er tegen aan zetten. Was het niet een idee van Pechtold?